Užice je tokom Aprilskog rata 1941. godine pružilo značajan otpor nemačkim okupacionim snagama, a u borbama na Sarića Osoju i gradskim ulicama 15. aprila stradali su brojni vojnici i građani. Uprkos kasnijim ideološkim podelama i građanskom ratu, žrtva svih koji su se borili protiv okupatora zaslužuje poštovanje, ocenio je Dragan Krsmanović, magistar istorije, pukovnik Vojske Srbije u penziji i nekadašnji načelnik Vojnog arhiva u Beogradu, gostujući u podkastu Radio Lune „Srbija u Drugom svetskom ratu – borba, stradanje i sudbine ratnih veterana“.
Govoreći o okolnostima u kojima je Kraljevina Jugoslavija dočekala nemački napad 6. aprila 1941. godine, Krsmanović je istakao da je međunarodni položaj zemlje bio izuzetno nepovoljan.
Nemačka je prethodno okupirala veliki deo Evrope, uključujući Francusku, jednog od najvažnijih jugoslovenskih saveznika, dok su Mađarska, Rumunija i Bugarska pristupile Trojnom paktu.
Prema njegovim rečima, vojni poraz Kraljevine Jugoslavije potrebno je posmatrati u širem evropskom kontekstu, imajući u vidu da su i znatno snažnije države u kratkom periodu bile poražene od nemačke vojske.
„Aprilski rat se često predstavlja kao potpuna katastrofa i sramota. To jeste bio vojnički poraz, ali ne smemo zaboraviti da je Poljska kapitulirala za oko mesec dana, Francuska za šest nedelja, a Danska za jedan dan. Nije to bilo ništa neobično u tadašnjim okolnostima“, rekao je Krsmanović.
On je naglasio da je jugoslovenska vojska na pojedinim pravcima pružila značajan otpor, izdvajajući borbe kod Sukova i na Stracinskim položajima, kao i odbranu Beograda u kojoj su učestvovali pripadnici Šestog lovačkog puka.
Odbrana Užica 15. aprila 1941. godine
Posebno mesto u razgovoru zauzela je odbrana Užica tokom Aprilskog rata, koju Krsmanović smatra jednim od najznačajnijih događaja u novijoj istoriji grada.
Prema njegovim rečima, 15. aprila 1941. godine na Sarića Osoju i u gradskim ulicama vođene su borbe između jugoslovenskih branilaca i nemačkih jedinica.
Krsmanović je naveo da se na spomen-obeležju na Sarića Osoju nalaze imena oko 118 poginulih vojnika i građana.
„Užice je 15. aprila imalo jednu veliku borbu na Sarića Osoju. Do podneva su vođene ulične borbe u gradu. To pokazuje da ljudi nisu želeli da se pomire sa okupacijom i da su pružali otpor u meri u kojoj su mogli“, istakao je Krsmanović.
Kao jedan od primera ličnog herojstva izdvojio je narednika Zečevića, koji je, prema njegovom kazivanju, tokom borbi skočio na nemački tenk i ubacio bombu u vozilo, nakon čega je poginuo od vatre iz drugog tenka.
Krsmanović smatra da bi 15. april trebalo snažnije obeležavati u Užicu, jer, prema njegovoj oceni, predstavlja primer zajedničkog otpora građana i vojske okupatoru, pre kasnijih ideoloških podela.
„To je dan kada su Užičani pokazali svoje jedinstvo, kada su vojska i narod pružili otpor okupatoru, bez obzira na politička i ideološka opredeljenja“, rekao je Krsmanović, ocenjujući da bi taj datum mogao da bude razmatran i kao Dan grada Užica.
Užička republika i život na slobodnoj teritoriji
Govoreći o ustanku 1941. godine, Krsmanović je podsetio da je u zapadnoj Srbiji stvorena velika slobodna teritorija, koja je obuhvatala Užice, Požegu, Čačak i druge gradove i naselja.
On je ukazao i na oslobođenje Loznice 31. avgusta 1941. godine, kada su ustanici pod komandom potpukovnika Veselina Misite zauzeli nemački garnizon i zarobili 93 vojnika.
Prema njegovim rečima, na oslobođenoj teritoriji u zapadnoj Srbiji uspostavljeni su novi organi vlasti, dok je svakodnevni život nastavljen u izuzetno složenim ratnim okolnostima.
„Ljudi su odahnuli jer više nije bilo okupacije. Išlo se na posao, radilo se, organizovan je život, ali sve je bilo ograničeno ratnim okolnostima i novim sistemom vlasti“, objasnio je Krsmanović.
On je podsetio da naziv Užička republika nije predstavljao zvaničan naziv države, već se kasnije ustalio kao istorijski naziv za slobodnu teritoriju sa centrom u Užicu.
Kadinjača – žrtva koja zaslužuje poštovanje
Posebno govoreći o borbama na Kadinjači 29. novembra 1941. godine, Krsmanović je ocenio da je Radnički bataljon bio suočen sa znatno nadmoćnijim nemačkim jedinicama.
Kako je objasnio, među borcima su bili radnici različitih zanimanja, koji nisu imali iskustvo i organizaciju profesionalne vojne jedinice, dok je nemačka vojska raspolagala artiljerijom, oklopnim sredstvima i drugim vidovima podrške.
„To nisu bile nemačke posadne jedinice sa kojima su se ustanici sukobljavali tokom septembra. Došla je prava, uigrana nemačka divizija, sa artiljerijom, oklopnim jedinicama i vazdušnom podrškom“, rekao je Krsmanović.
On je ocenio da se istorijska uloga tadašnjeg partizanskog rukovodstva može kritički preispitivati, ali da se time ne sme umanjiti žrtva običnih boraca.
„Ljudi na Kadinjači dali su živote za ideju koju smatram pogrešnom, ali njihova žrtva je iskrena, ljudska i patriotska. Ona je neupitna. Svako ko je dao svoj život u borbi protiv okupatora zaslužuje naše poštovanje“, poručio je Krsmanović.
Prema njegovim rečima, upravo takav pristup mogao bi da doprinese prevazilaženju višedecenijskih podela nastalih tokom Drugog svetskog rata.
Ideološke podele i potreba za pomirenjem
Krsmanović je ocenio da su sukobi između partizanskog i ravnogorskog pokreta ostavili duboke posledice na stanovništvo Srbije, posebno u zapadnim krajevima.
On smatra da je ideološki sukob tokom okupacije prerastao u građanski rat, čije su posledice nastavile da opterećuju društvo i nakon 1945. godine.
Iako je izneo kritičke ocene o političkim ciljevima komunističkog rukovodstva, Krsmanović je naglasio da treba razlikovati ideologiju od motiva običnih ljudi koji su pristupali različitim vojnim formacijama.
Prema njegovim rečima, mnogi borci bili su vođeni željom da oslobode zemlju, zaštite svoje porodice i nastave slobodarsku tradiciju prethodnih generacija.
„Sve ljude koji su se borili protiv okupatora treba da prihvatimo kao svoju braću. Danas je pravo vreme za srpsko pomirenje, ali na osnovama iskrenosti i istorijskih činjenica“, istakao je Krsmanović.
On je ukazao i na značaj novih istorijskih istraživanja koja omogućavaju potpunije sagledavanje događaja u Užicu i okolini tokom Drugog svetskog rata.
Kao primer izdvojio je knjigu „Težina zakletve“ istoričara Dejana Đerića, koju je preporučio kao značajnu studiju o Užicu i užičkom kraju u ratnom periodu.
„Moramo da izdvojimo ono što je u našoj istoriji vredno poštovanja, da prepoznamo lično herojstvo i zajedničku borbu protiv okupatora, bez obzira na ideološke razlike“, zaključio je Krsmanović.
Ceo razgovor sa Draganom Krsmanovićem dostupan je u podkastu Radio Lune „Srbija u Drugom svetskom ratu – borba, stradanje i sudbine ratnih veterana“.
