Socijalistička Jugoslavija izgradila je razvijen sistem materijalne i socijalne zaštite učesnika Narodnooslobodilačkog rata, ali je istovremeno decenijama zanemarivala, a u pojedinim slučajevima i progonila pripadnike Jugoslovenske vojske u otadžbini i njihove porodice. Takav odnos prema ratnim veteranima ostavio je duboke društvene podele koje su prisutne i danas, ocenio je Dragan Krsmanović, magistar istorije, pukovnik Vojske Srbije u penziji i nekadašnji načelnik Vojnog arhiva u Beogradu, gostujući u podkastu Radio Lune „Srbija u Drugom svetskom ratu – borba, stradanje i sudbine ratnih veterana“.
Govoreći o položaju ratnih veterana nakon završetka Drugog svetskog rata, Krsmanović je istakao da je nova jugoslovenska država pitanje boračke zaštite postavila kao jedan od važnih elemenata svog društvenog i političkog sistema.
Za razliku od perioda nakon Prvog svetskog rata, kada su ratni vojni invalidi i porodice poginulih često živeli u teškim materijalnim okolnostima, socijalistička Jugoslavija je učesnicima Narodnooslobodilačke borbe obezbedila širok sistem prava i društvenih priznanja.
„Socijalistička Jugoslavija je u svoje temelje ugradila brigu prema svojim borcima, prema poginulima, ratnim invalidima i veteranima. Socijalna zaštita učesnika Narodnooslobodilačkog rata bila je izuzetno razvijena, jedna od najboljih u Evropi“, ocenio je Krsmanović.
Prema njegovim rečima, takav sistem nije imao isključivo socijalnu funkciju, već je predstavljao i način očuvanja političkog legitimiteta nove vlasti i tradicije Narodnooslobodilačke borbe.
Materijalna prava, zapošljavanje i društveni ugled
Krsmanović je objasnio da su učesnici Narodnooslobodilačkog rata ostvarivali različita materijalna i statusna prava, uključujući boračke penzije, poseban radni staž, odlikovanja i mogućnosti za zapošljavanje.
Mnogi ratni veterani nakon rata uključeni su u rad državnih institucija, društveno-političkih organizacija i javnih službi.
Posebnu ulogu imao je Savez udruženja boraca Narodnooslobodilačkog rata (SUBNOR), koji je okupljao veterane i učestvovao u očuvanju sećanja na ratne događaje.
„Ti ljudi su dobili materijalne naknade, priznanja, odlikovanja i društveni ugled. Pozivani su na svečanosti, držali su predavanja i učestvovali u društvenom životu. Borački staž im je priznavan u dvostrukom trajanju“, naveo je Krsmanović.
On je ukazao i na to da se u istorijskim prikazima često pominje oko 800.000 učesnika Narodnooslobodilačke vojske na kraju rata, ali je upozorio da je prilikom tumačenja tog podatka potrebno razlikovati neposredne učesnike borbi od pripadnika i saradnika šireg Narodnooslobodilačkog pokreta.
Prema njegovoj oceni, država se prema veteranima partizanskog pokreta u najvećoj meri odužila, ne samo kroz materijalnu pomoć već i kroz priznanje njihovog doprinosa oslobođenju zemlje.
Pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini u drugačijem položaju
Sa druge strane, Krsmanović je ocenio da je posleratni odnos prema pripadnicima Jugoslovenske vojske u otadžbini, poznate i kao Ravnogorski pokret, bio znatno drugačiji.
Kako je naveo, mnogi pripadnici tog pokreta i njihove porodice nisu imali mogućnost da ostvare prava koja su bila dostupna partizanskim veteranima, dok su pojedinci bili izloženi političkom progonu, sudskim postupcima i oduzimanju imovine.
„Ono što nije pravedno jeste to što se država ne samo nije odužila pripadnicima drugog pokreta, već ih je progonila, osuđivala i oduzimala imovinu. Prošle su decenije zanemarivanja tih ljudi“, rekao je Krsmanović.
Prema njegovim rečima, među pripadnicima Jugoslovenske vojske u otadžbini bilo je i onih koji su tokom 1941. godine učestvovali u borbama protiv nemačkih okupacionih snaga.
Krsmanović je naveo primere porodica poginulih boraca koje su, prema njegovom kazivanju, pokušavale da ostvare socijalna prava tako što su njihovi stradali članovi predstavljani kao pripadnici partizanskog pokreta.
„Bilo je porodica koje su morale da traže da se njihovi poginuli vode kao partizani kako bi mogle da ostvare penziju, iako se znalo da su bili pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini“, kazao je Krsmanović.
Zajedničko stradanje, različito sećanje
Kao jedan od primera neravnopravnog odnosa prema ratnim žrtvama, Krsmanović je izdvojio streljanja na Bubnju u Nišu, gde su nemačke okupacione snage ubijale pripadnike oba pokreta.
„Istog dana, od istog neprijatelja i istim puškama streljani su zarobljeni partizani i zarobljeni pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini. A onda se jednima odužujemo, dok druge zanemarujemo“, rekao je Krsmanović.
Kako danas čuvati sećanje na Drugi svetski rat?
Govoreći o savremenoj kulturi sećanja, Krsmanović je ocenio da je neophodno razvijati pristup koji će omogućiti kritičko sagledavanje ideologija i političkih odluka, ali istovremeno sačuvati uspomenu na ljude koji su se borili protiv okupatora.
On je upozorio da preispitivanje pojedinih događaja i odluka iz ratnog i posleratnog perioda ne bi smelo da dovede do potpunog odbacivanja antifašističke tradicije i žrtava učesnika Narodnooslobodilačke borbe.
„Moramo da pazimo da, distancirajući se od nekih loših stvari koje su vezane za Drugi svetski rat, ne poništimo kompletnu žrtvu jedne generacije koja je sebe ugradila u slobodu čovečanstva“, poručio je Krsmanović.
Pomirenje na osnovu istorijskih činjenica
Krsmanović je ocenio da je za prevazilaženje podela iz Drugog svetskog rata neophodno prihvatiti složenost istorijskih okolnosti i razlikovati postupke političkih i vojnih rukovodstava od motiva običnih boraca.
Podsetio je da su mnogi ljudi u rat odlazili vođeni željom da zaštite svoje porodice i oslobode zemlju, bez potpunog razumevanja političkih ciljeva organizacija kojima su pristupali.
Prema njegovim rečima, savremeno društvo ima priliku da istorijsko nasleđe Drugog svetskog rata sagleda izvan ideoloških okvira koji su dominirali u decenijama nakon 1945. godine.
„Treba da pronađemo u svojoj istoriji primere ličnog herojstva, zajedničke borbe i doprinosa slobodi, da izdvojimo te elemente i da im se vratimo. Oni treba da budu temelj na kojem gradimo budućnost“, rekao je Krsmanović.
On je zaključio da se kultura sećanja ne sme zasnivati na potiskivanju istorijskih činjenica, već na njihovom istraživanju, razumevanju i poštovanju žrtava.
„Mi smo i stradalnički i herojski narod. Upravo u tome treba da tražimo energiju za svoju budućnost“, poručio je Krsmanović.
Ceo razgovor sa Draganom Krsmanovićem o Drugom svetskom ratu, sudbinama ratnih veterana i kulturi sećanja dostupan je u podkastu Radio Lune „Srbija u Drugom svetskom ratu – borba, stradanje i sudbine ratnih veterana“.
